Langs terpen en klooster Claercamp.

Groningen en Friesland, lang geleden een land van terpen, slib, klei en water. Er is nu nog veel in het landschap te herkennen.
Groningen en Friesland, lang geleden een land van terpen, klei, kwelder en water. Veel sporen van toen zijn nu nog in het landschap te herkennen.

Hoe was het leven in vroegere tijden? Waar komt mijn voorgeslacht vandaan en hoe waren hun leefomstandigheden? Deze gedachten gaan door mijn hoofd.
Ik zoek mijn stamboom gegevens, kijk op de kaart en beland zo in het hoge noorden van Friesland. Wat een bijzondere omgeving, mijn vingers jeuken. Daar willen we eens naartoe. We besluiten in die omgeving een rondje te gaan fietsen en zo ontstaat er een mooi terpenrondje op de GPS.

Vandaag zaterdag 3 oktober is het prachtig zonnig weer als we in Dokkum de fietsen van de auto halen. Het is fris, vanmorgen vroeg was het 7 graden maar de zon schijnt en de lucht is bijna strak blauw. We stappen op de fiets en al snel zie ik op een bord Ameland staan, dat trekt. In de verte doemt de rechte dijk van de kustlijn op. Langs  groene weilanden fietsen we Holwerd binnen. Een zonnig plekje met koffie en appeltaart lonkt en het werkt verwarmend.

Maar we zijn nieuwsgierig naar dit nostalgisch terpdorpje, wat is dit een verrassing. Door schilderachtige klinkerstraatjes fietsen we naar beneden, de terp af naar de oude kerk de St. Willibrorduskerk die voorheen buitendijks stond. De kerktoren die eens als vuurbaken diende, is nog van begin 1700. Ik loop het pad met prachtige gele waaltjes op naar de zijkant en de achterkant van de kerk waar het kerkhof is. Het is muisstil, ik hoor enkel vogelgeluid. Verderop zien we de witte Doopsgezinde Kerk uit 1850.

Waddenkust bij Holwerd. Verkleurende zeekraal en veerboten van en naar Ameland.
Waddenkust bij Holwerd. We zien de verkleurende zeekraal en de veerboten die van en naar Ameland varen.

Nu fietsen we het dorp uit, richting de zeedijk. Gelijk bevind ik me in de sfeer van kwelders, zee en waddeneilanden. We zien pal achter de slikken de zee en twee witte veerboten die van en naar Ameland varen.  Stil bewonder ik de weidse ruimte met prachtige luchten, de groene dijk die omhoog gaat en dromerige schapen die me met grote ogen aankijken.
Wat is dit een fantastisch mooi gezicht! We kijken naar de kwelder met vuurrood zeekraal, zeealsem, zeeaster geulen en slikgrond.
Op de achtergrond lijkt Ameland zo dichtbij, je zou er zo naartoe willen lopen. Ik ruik de zilte lucht en hoor de stilte. Er is niemand te bekennen, stilte alom..

Vanaf de dijk is er een eindeloos uitzicht op de waddenkust.
Vanaf de dijk is er een eindeloos uitzicht op de waddenkust.

Achter de kwelders zijn de groene weilanden met enorm veel donkere paarden. Een scherpe mestlucht van het vele schapenpoep dringt zich op. De schapen die slaperig op het fietspad liggen gaan verschrikt staan. De hele dag zou ik wel langs deze kust willen fietsen maar de GPS wijst ons naar het achterland waar de terpdorpen liggen. We fietsen van de hoge dijk naar beneden naar land met dikke omgeploegde lagen klei en het ruime vlakke weidse groene land.

We fietsen op het buitendijkse gebied dat met hoge waterstand onder water komt te staan.
We fietsen op het buitendijkse gebied dat met hoge waterstand onder water komt te staan.

Ik realiseer me dat ik nu in het gebied van mijn verre voorgeslacht fiets. Zouden zij het afgraven van de terpen hebben meegemaakt? Wat een harde arme tijden waren dat. Slechte gezondheidszorg, hoge kindersterfte, geen uitkeringen, werken om te overleven.. Het is bijna niet voor te stellen dat de terpen al zo oud zijn, ze zijn al uit de tijd van 500 voor Christus! Ongelooflijk, en het zijn er ook zo veel!
In Friesland liggen er al 955 terpen en in Groningen tellen we 235, hier worden ze wierden genoemd.

Ineens, achter groene bomen doemt de terp met zijn kerkje, de Nicolaaskerk van Blije op. In de nis van de okergele deur zien we een klein beeldje van de heilige Sint- Nicolaas, de toren dateert uit de 13e eeuw.

De terp van Hogebeintum, hoogste van Nederland, waarvan een groot deel is afgegraven.
De terp van Hogebeintum, de hoogste terp van Nederland, waarvan een groot deel helaas is afgegraven.

Het is spannend en leuk om langs al deze terpdorpjes te fietsen. Ik voel het al, het gaat vandaag terpje op en terpje af. Al snel zijn we in Hogebeintum waar op de hoge terp het oude kerkje uit begin 1200 staat. Wat is die steile afgrond van de terp een raar gezicht en doodzonde. Zo’n hoge terp die plotseling ophoudt omdat de terp vroeger voor een groot deel afgegraven is. De vruchtbare grond werd als meststof gebruikt en verkocht. We zien de kerk van tufsteen, lopen naar de ingang en, de deur staat uitnodigend open! We lopen naar binnen en horen iemand vertellen over de dertien grote rouwkassen en twee rouwborden die aan de wanden hangen. Wat is er veel in deze kerk te zien! We treffen het enorm want juist vandaag zijn verschillende kerken open i.v.m. een jubileumexcursie van de Stichting Alde Fryske Tsjerken. Twee overvolle bussen met mensen kunnen ieder ogenblik arriveren, vandaar de gidsen en open deuren! De gids loopt nu naar buiten waar we uitleg krijgen over het werk aan de toren die nu los van de grond staat en gestut wordt door vele ijzeren ‘stoeltjes’. Geluid van een ronkende bus valt ons op en, ja hoor, daar komen de mensen waar op gewacht wordt.
Wij stappen weer op de fiets want nu zijn zij aan de beurt om naar het verhaal van de gids te luisteren. We eten ons broodje en fietsen stevig door want we willen die bussen bij de volgende kerkjes net voor zijn.

We fietsen over een oprijlaan langs de Harsta State. Bij het hek met zijn rococo-ornament blijven we deze sfeer even in ons opnemen. Ik denk bij mezelf, “Als deze bomen en omgeving eens zouden kunnen praten, wat zouden ze mij te vertellen hebben?”

Boven: het kerkje van Ginnum op de terp en de oprijlaan naar Harsta State. Onder: Informatieborden over de Flieterpen.
Boven: het kerkje van Ginnum op de terp en de oprijlaan naar Harsta State.
Onder: Informatieborden over de Flieterpen.

We komen nu in Flieterpen, het gebied van vier kleine terpdorpen: Ginnum, Reitsum, Lichtaard en Jannum.
Het volgende bescheiden kerkje van Ginnum uit de 12e eeuw staat op de terp waar ook een kerkhof omheen ligt. Alleen de noord muur met interessante spaarnissen bleef vroeger gespaard. We lopen er omheen en fietsen stil weer verder langs het koperen bord waarop staat te lezen:

De Flieterpen

Fjouwer lytse doarpkes op Fryske groun, binne al jierren meiinoar ferboun.

Mar fan fierdens sjocht men de kontoeren skerp. Elts doarp is unyk en hat syn eigen terp.

De Flieterpen

Vier kleine dorpjes op Friese grond, zijn al jaren met elkaar verbonden.

Maar van verre ziet men de contouren helder. Ieder dorp is uniek en heeft zijn eigen terp.

Wat is het een aardigheid om in dit stille landschap te fietsen. Het lijkt bijna alsof de tijd hier stil heeft gestaan. We fietsen door het dorpje Reitsum langs verspreid liggende boerderijen naar Jannum waar we ineens op een bijzondere sfeervolle plek belanden. Ik weet niet wat ik zie. We lopen een klinkerstraatje op en achter groene bomen staat daar ineens rechts van mij de verstilde middeleeuwse kerk van Jannum. Ik zet mijn fiets tegen de heg en word geraakt door de rust die hier is. We staan geboeid om ons heen te kijken. Links en achter ons staan heuse gebouwde terphuisjes die nu als vakantiehuisje te huur zijn. Ik kijk er achter naar de frisgroene weilanden die fel verlicht worden door de zon. Wat een vredige stilte lijkt het hier!

Het museumkerkje op de terp van Jannum.
Kerkmuseum op de terp van Jannum.

Verbaasd loop ik langs sarcofagen en oude graven op het kerkhof rondom het kerkje. Nu gaan we het Romaanse kerkje uit 1150 binnen. Bij de bouw van deze kerk is waarschijnlijk gebruik gemaakt van de kennis en ervaring van monniken uit het Cisterciënzer klooster Claercamp. Dit klooster, gesticht rond 1165 lag hier niet ver vandaan. Mooie kerkmuziek vult zachtjes de ruimte. Dit alles bij elkaar raakt me. Zoiets maak je toch nergens mee!

In het verstilde kerkje zien we o.a. een Romaans doopvont, een sarcofaag van rode bontzandsteen uit de 11e eeuw en een terug gevonden altaarsteen van het hoofdaltaar. Nog meer zandstenen sarcofagen staan langs de muren. Een vrijwilligster zet een schaal met koekje neer. Wat een sfeertje!
Buiten horen we stemmen en het geronk van bussen. Een grote groep mensen komt, op hen wordt gewacht. We luisteren naar het welkomstwoordje van de vrijwilligster en daarna is het kerkje al snel vol met mensen. Wij stappen weer op de fiets.

Wat ben ik blij dat ik lekker kan bewegen en niet in zo’n bus zit.  Wij boffen het want steeds ervaren wij stilte en rust als wij aankomen, alles wat we willen zien hebben we zo voor onszelf. Het wordt al later. We fietsen vlug door want we willen we nog naar het Museum Klooster Claercamp. Op een plaatsnaambord lees ik Sibrandahûs, de geboorteplaats van mijn pake.  Op welke plek, waar zou hij gewoond hebben? Zou er nog iets van die boerderij hier staan? Ik zou het niet weten. Ik kijk maar om me heen naar het groen en de blauwe lucht want dat is toch van alle tijden. Ineens zien we in een boomzoom een kerkje de kloosterkapel van Sibrandahûs dat omstreeks 1300 in romano-gotische stijl is gebouwd. In dit kerkje zijn nog kloostermoppen aanwezig die mogelijk in het klooster Claercamp gebakken zijn. In het koor is de grafkelder van de adelijke familie Tjaarda van Starkenborch. Er wordt beweerd dat dit middeleeuwse kerkje eens een uithof van het klooster Claercamp was. We horen stemmen van vrijwilligers die druk bezig zijn van alles klaar te zetten. Straks zullen zij de twee bussen met mensen van koffie, cake en een hapje en drankje voorzien. We hebben geluk dat we nog even binnen kunnen kijken. In dit kerkje worden vaak concerten gegeven. Het kan niet ver meer zijn, we zoeken het Museum Klooster Claercamp op.

Als we aan komen fietsen bij het museum sluiten we ons aan bij één van de gidsen die iets vertelt over de plaats waar 850 jaar geleden in 1165 het klooster Claercamp werd opgericht. Het was het eerste Cisterciënzer klooster in Nederland. Als je het niet weet dan zie je niet dat in het weidse groene weiland eens een klooster stond. Tegen het einde van de Middeleeuwen stonden in Friesland en Groningen maar liefst vijftig kloosters. Rond 1580 is het klooster Claercamp volledig afgebroken. De mensen voelden zich niet veilig, ze waren bang dat de Spaanse troepen de gebouwen zouden innemen en hun positie zouden versterken. De kloostermoppen zijn in veel gebouwen en boerderijen later opnieuw gebruikt. In de 19e en de 20e eeuw zijn de meeste terpen in Groningen en Friesland afgegraven. De laatste resten van deze terp zijn van 1939-1941 weg gehaald. Gelukkig is er toen ook archeologisch onderzoek gedaan naar de overblijfselen en vondsten en de fundering is toen in kaart gebracht.
In 2010 is er ook enig archeologisch onderzoek verricht. Aan de kleuren van het groen is te zien waar het klooster destijds ongeveer stond. Maar nu zien we verder enkel weiland en koeien. In het museum zijn verschillende vondsten uit de bodem te zien.

Boven: Een indruk hoe het klooster er vroeger uitzag. Nu is er alleen nog weiland te zien, het klooster is afgebroken en de terp is afgegraven. Onder: de kerk van Sibrandahûs en bij de oude huizen is te zien waar de kloosterstenen zijn gebleven.
Boven: Een indruk hoe het klooster Claercamp er vroeger uitzag. Nu is er alleen nog weiland te zien, het klooster is afgebroken en de terp is afgegraven.
Onder: het kerkje de ‘kloosterkapel  Sibrandahûs’ en bij de terphuisjes is te zien waar een deel van de kloostermoppen van Claercamp voor zijn hergebruikt.

We hebben deze terpentocht nog lang niet afgerond maar het wordt tijd om terug naar de auto te fietsen en naar huis te gaan. Stil en onder de indruk van het leven van vroeger rijden we terug naar huis.
( Deze site volgen? Klik op volg rechts onder )

Advertenties

2 gedachtes over “Langs terpen en klooster Claercamp.

  1. Schitterende blog. Ik heb ‘m e Facebookpagina Over’tWad geplaatst
    Heb je nog meer columns met betrekking op het Waddengebied?
    Groet, Rob van Luit

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s